O Kołach Gospodyń Wiejskich

Historia

Pierwsze Koło Gospodyń Wiejskich na ziemiach polskich powstało w 1877 roku w Janisławicach pod Skierniewicami. Jego inicjatorką była Filipina Płaskowicka, nauczycielka ludowa, która przybyła do wsi by nieść kaganek oświaty. Swoją działalność rozpoczęła od edukacji dzieci wiejskich. Z czasem, widząc ogromne ubóstwo intelektualne ich matek postanowiła poszerzyć zakres swoich obowiązków, także o nauczanie dorosłych mieszkańców wioski. Niektóre kobiety przychodziły do niej wieczorami, by posłuchać ciekawych opowiadań i czytanych na głos książek. I choć same były analfabetkami, niekiedy pożyczały lektury do domu, by móc w spokoju nacieszyć się zdobiącymi je ilustracjami. Młoda nauczycielka zachęcała i ośmielała kobiety do nauki czytania, pisania, do wyrażania samodzielnych poglądów i opinii dotyczących wsi i państwa. Rozumiała ich trudną sytuację, bowiem sama pochodziła ze wsi, nie chodziła do szkół, a całą swoją wiedzę zdobyła samodzielnie, ciężką pracą i samozaparciem. Misji organizowania sieci kół gospodyń wiejskich poświęciła życie. Za swoją działalność patriotyczną została skazana na zesłanie na Syberię. Zmarła podczas transportu w 1881 roku.

Dopiero w 1918 roku organizacje kobiet wiejskich w Polsce przyjęły wspólną nazwę „Koło Gospodyń Wiejskich”. Historycy zwracają uwagę na fakt, że w tamtym okresie ugrupowania te miały charakter elitarny, a prowadzona przez nie działalność cieszyła się uznaniem i renomą. Działalność Kół Gospodyń Wiejskich w latach trzydziestych koncentrowała się głównie na:

  • działalności oświatowej, której celem było podniesienie kultury życia codziennego rodziny i wsi (kursy),
  • opiece zdrowotnej i oświatowo-sanitarnej (kursy położnych, szkoła zdrowia),
  • wychowaniu i opiece nad dziećmi (ochronki, ogniska matki i dziecka),
  • opiece społecznej nad osobami pokrzywdzonymi w wyniku zdarzeń losowych,
  • przysposobieniu kobiet do obronności kraju,
  • aktywizacji zawodowej kobiet, szczególnie poprzez działalność konkursową, np. na najpiękniejszy ogródek warzywny.

W 1939 roku na terenie Polski działało 4,2 tysięcy kół zrzeszających 100 tysięcy gospodyń. Mimo niewątpliwych osiągnięć ówczesnym organizacjom nie udało się w sposób zasadniczy poprawić sytuacji kobiet wiejskich. Pozytywnym skutkiem ich działalności na pewno było rozbudzenie w nich potrzeby zespołowej pracy i uświadomienie, że poprawa sytuacji życiowej, w dużej mierze zależy od ich własnej, zawodowej i społecznej aktywności.

 

W okresie PRL Koła Gospodyń Wiejskich skutecznie opierały się one naciskom władz centralnych i odgórnie zarządzanym reorganizacjom, dzięki czemu pozostały autonomiczną organizacją samorządową, reprezentującą interesy środowiska wiejskiego. W latach 70. XX wieku nastąpił szczególny rozkwit Kół Gospodyń Wiejskich. Jak podkreśla Janina Sawicka [1996, s. 79]: kółka rolnicze skupiały w tym czasie najbardziej postępowy element wiejskiej społeczności, dlatego wcześnie dostrzeżono, że aktywne społecznie i wykształcone kobiety mogą stać się poważnym sojusznikiem we wdrażaniu postępu na wsi. W praktyce oznaczało to, że koła gospodyń wiejskich pełniły funkcję służebną wobec społeczności, skupiając się na wspieraniu jej w codziennych obowiązkach (np. organizując dziecińce w czasie żniw) lub edukując jej członków w dziedzinie zdrowia, opieki nad dziećmi czy organizacji pracy w gospodarstwie domowym. W okresie PRL-u szczególne znaczenie miał również dostęp do trudno osiągalnych dóbr, wśród których wymienia się zwłaszcza paszę i drób (por. [Grzebisz-Nowicka 1995; Matysiak 2005]), co stało się głównym powodem ich popularności w początkowym okresie. Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL) charakteryzował się rozkwitem kół gospodyń wiejskich, odzwierciedlonym chociażby w liczbie samych kół (wzrosła ona, jak podaje Grzebisz-Nowicka, z 8378 na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych do 35 653 pod koniec lat osiemdziesiątych) oraz w liczbie wszystkich członkiń (z 159 900 w 1959 roku do 1 117 800 w roku 1989). Liczba kół gospodyń wiejskich spadła na początku lat dziewięćdziesiątych. Choć same członkinie jako główny powód podają w rozmowach utratę monopolu na dystrybucję trudno dostępnych dóbr, za zasadniczą przyczynę należałoby uznać gwałtowną utratę pozycji tych „starych” organizacji w nowej strukturze demokratycznych instytucji. Jej źródła można upatrywać w utracie oparcia instytucjonalnego (wyrażającego się na przykład w zlikwidowaniu budżetu na opłacenie instruktorek wspierających koła) oraz w braku nowych regulacji prawnych dotyczących kół. Od 29 listopada 2018 r. podstawą prawną działania kół gospodyń wiejskich jest ustawa o kołach gospodyń wiejskich. Koło ma osobowość prawną i podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Kół Gospodyń Wiejskich. Wpisu dokonuje Prezes Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Koło działa na podstawie statutu. Na terenie jednej wsi może działać tylko jedno koło. Koło posiada zebranie członków i zarząd wybierany przez to zebranie.

Źródła:

1. Magda Biejat, Katarzyna Wójcikowska- O roli tradycji we współczesnej działalności kół gospodyń wiejskich, WIEŚ I ROLNICTWO, NR 1.2 (166.2) 2015

2. Ziemacki J.: Być kobietą na wsi. Wysokie Obcasy dodatek do Gazety Wyborczej, z dnia 20.09.2014.

3. Sawicka J.: Koła Gospodyń Wiejskich jako społeczno-zawodowa organizacja kobiet. Wieś Jutra 1998 nr 4, s.32-33.

4. Miejsce i rola kółek rolniczych w rozwoju wsi i rolnictwa: konferencja naukowa ’98, Warszawa, 12-13 kwietnia [1998]. Warszawa: Wydaw.Fund. „Rozwój SGGW”, 1999.

5. http://kolkarolnicze.eu

6.http://kobietynawsi.pl